ÖABT Orhun (Göktürk) Türkçesi Grameri

Sınav Defteri
Aralık 2, 2019

Orhun Türkçesi Ses Özellikleri
a,e,ı,i,o,ö,u,ü olmak üzere 8 ünlü harf vardır.
Artlık-önlük uyumu (büyük ünlü uyumu) vardır.
Düzlük-yuvarlaklık (küçük ünlü uyumu) tam olarak yoktur.
Düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırılık teşkil eden ekler:
Belirli geçmiş zaman 3. şahıs: -tı
bol-tı (oldu) kör-ti (gördü)

Belirsiz geçmiş zaman eki : -mış
bol-mış (olmuş) kör-miş (görmüş) tut-mış

Tamlayan durum eki: -ıŋ, -nıŋ
bodun-ıŋ (halkının)

Emir kipi 3. şahıs: -zun
bolma-zun kalma-zun

Yön gösterme eki: -garu
il-gerü (doğuya doğru) yış-garu (ormana doğru)

3. tekil şahıs iyelik eki:
törü-si (töresi) sü-si (askeri)

Yuvarlak ünlü bulunan sıfat-fiiler:
ay-guçı (sözcü) ille-dük il (devletleştirilmiş ülke)

Yuvarlak ünlü bulunan zarf-fiil:
yi-yü (yiyerek) eşid-ü (işiterek)

5.e-i nöbetleşmesi vardır.

ben – bini sen – sini erser- irser (ise)

6.Aslî ünlü uzunlukları korunmuştur: aaç, aat (ad), buuka (boğa) vb. Bu durum, normalde söz başında yazılmayan ünlülerin özellikle yazılmasından anlaşılır.

7.Orhun Türkçesinin ünsüzleri şunlardır: b,ç,d,g,ġ,k,ḳ,m,n,ŋ,ń,p,r,s,ş,t,y,z.

8. Orhun Türkçesinde olmayan harfler şunlardır: c,f,ğ,h,j,v

9.Ünsüzlerin tamamı söz içi ve söz sonunda bulunabilir ama söz başında sadece bazı ünsüzler bulunabilir. Kelime başında bulunabilen ünsüzler: b,ç,k,ḳ,s,t,y.

Bu durumun istisnaları şunlardır:

gu/gü (soru edatı)
neŋ (şey)
lagzın (domuz, Çinceden)
purum (Roma)
ne, neke (niye)
mag (övgü)
men (ben)
şad (şehzadelik ünvanı)
şadapıt (Şad’a bağlı)
10.Kelime başı k sesi korunur.

kök (gök)
köŋül (gönül)
11.Kelime başı t sesi korunur.

teg- (değ)
tag (dağ)
12.Sözcük içinde ve sonunda kullanılan b sesleri korunur.

eb (ev)
ebir- (evir-)
13.Sözcük başındaki b sesi, Türkiye Türkçesinde v sesi ile karşılanır.

bar- (var-)
bar (var)
ber- (ver-)
14.Çok heceli sözcüklerin sonunda kullanılan g sesi korunur.

sarıg (sarı)
katıg (katı)
15.Söz içi ve söz sonu d sesi korunur.

adak (ayak)
adgır (aygır)
16.İki veya daha fazla heceli sözcüklerde hece başı olarak bulunan g sesi korunur.

kazgan- (kazan-)
ilgerü (ileri)
ölgeli (öleli)
17.Eşitlik eki hep ç sesiyle yapılır.

ot-ça (ateş gibi)
18.Yönelme eki hep k’lidir.

balık-ka
19.Yön gösterme eki hep g’lidir.

il-gerü
20. ŋ-g nöbetleşmesi vardır.

bardıŋız – bardıgız
ölsikiŋ – ölsikig
Orhun Türkçesi Biçim Bilgisi
YAPIM EKLERİ
1.İsimden İsim Yapım Ekleri

çı bedizçi (ressam) tamgaçı (mühürdar)
lıg başlıg (başlı) tonlug (elbiseli)
sız ögsüz (annesiz) aşsız (aşsız, fakir)
lık özlük (kişiye ait) eşilik (eş olmaya layık)
ıl yaşıl (yeşil) kızıl (kırmızı)
dın kurıdın (batıda) öndün (önde)
ıç begiçim (beyciğim) ataçım (babacığım)
gu edgü (iyi)
kına azkına (azıcık)
2.İsimden Fiil Yapım Ekleri

a yaşa-
la süle-
ad buŋad- (bunalmak)
dı udı- (uyumak)
ık tag- (dağa çıkmak)
sıra ilsire- (devletsiz bırakmak)
gar içger- (bağımlı kılmak)
ka yarlıgka (emretmek)
3.Fiilden İsim Yapım Ekleri

ıg bilig (bilgi) kışlag (kış geçirilecek yer)
guçı ayguçı (sözcü)
ga bilge (akıllı)
ım kedim (giyim)
ış üküş (çok) ilteriş (derleyen, toplayan)
ınç bulganç (karışıklık) ötünç (rica)
uk buyuruk (emir)
4.Fiilden Fiil Yapım Ekleri

d (bugün y şeklindedir) tod- (doymak) kod- (koymak)
ıl adırıl- (ayrılmak) tiril- (canlanmak)
n alkın- (tükenmek) kubran- (toplanmak)
ş ögleş- (danışmak)
ıt agıt- (çıkarmak) akıt- (akın etmek)
gur odgur- (uyandırmak) tirgür- (diriltmek)
tur bintür- (bindirmek) kontur- (kondurmak)
tız altız- (aldırmak)
ur kelür- (getirmek)
ız tutuz- (tutturmak)
İSİM ÇEKİM EKLERİ
1- Çokluk Ekleri

lar (insan ve akrabalık isimlerinde) begler ögler (anneler)
an oğulan (oğullar) eren (erler)
gun (topluluk isimleri yapmak için) iniygün (erkek kardeşler)
t yılpagut (yiğitler) oğulıt (oğullar)
2- İyelik Ekleri

1. tekil ım özüm(kendim) kaganım (hakanım)
2. tekil ın, ıg kaŋıŋ (baban) edgüg (kazancın)
3. tekil sı agısı (hediyesi) sabı (sözü)
1. çoğul ımız eçimiz (amcamız) ilimiz (ülkemiz)
2. çoğul ınız taygununuz (oğullarınız)
3. çoğul sı ogulıtı (oğulları)
3-Durum (Hal) Ekleri

Ekler İsimleri
ın, nın ilgi, tamlayan, genitif (kimin)
g, ın, nı belirtme, yükleme, akuzatif (kimi)
ka, na, a yönelme, yaklaşma, datif (kime)
da bulunma,kalma,lokatif (kimde)
da ayrılma, çıkma, ablatif (kimden)
ça eşitlik, görelik, ekvatif (kimce)
ın araç,vasıta,istrümental (kimle)
garu, naru, ra yön gösterme, direktif
ZAMİRLER
1- Kişi Zamirleri

1.tekil men/ben

2.tekil sen

3.tekil ol

1.çoğul biz

2.çoğul siz

2-İşaret Zamirleri

iki işaret zamiri vardır: bu, ol.

BU belirtme durumu: bunı (bunu)
bulunma durumu: bunta (bunda,bundan)

OL belirtme durumu: anı (onu)
yönelme durumu: aŋar (ona)

çıkma durumu: anta (onda,ondan)

yön gösterme: aŋaru (ona doğru)

vasıta durumu:anıŋ (onun ile)

3-Dönüşlülük Zamiri: öz , kentü

ZARFLAR
1-Yer Zarfları

a, dın ,garu, ra, ru, da eklerini alır.
üze (üste)

yırıya (kuzeye)

kurıya (batıda)

biriye (güneye)

öŋdün (doğuda)

öŋre (ileride, doğuda)

kisre (batıda)

içre (içeri)

taşra (dışarı)

kurıgaru (batıya doğru),

yok(k)laru (yukarı doğru)

yıtıgaru (kuzeye doğru)

kirü (geriye doğru)

kırıdın (batıya)

anta (orada)

bunta (burada)

2-Zaman Zarfları

kün (gün)
küntüz (gündüz)
tün (gece)
amtı (şimdi)
3-Tarz Zarfları

ça, dı, ın eklerini alır.
ança (öylece)

edgüti (iyice)

katıgdı (sıkıca)

yegdi (daha iyi)

yagagın (yayan)

4-Miktar Zarfları

üküş (çok)
bunça (bu kadar, bunca)
sansız (sayısız)
neŋ (hiç)
ança (o kadar)
kalısız (eksiksiz, çok)
nençe (nice)
kergeksiz (gereğinden fazla)
kiçig (küçük)
kop (hep)
EDATLAR
ara (arasında)
birle (ile)
kudı (boyunca)
tapa (-e doğru)
teg (gibi)
üçün (için)
tegi (-e kadar)
BAĞLAÇLAR
azu (veya, yahut)
takı ( ve, dahi)
ulayu (ve)
yeme ( ve, dahi)
SAYILAR
bir
eki, iki
üç
tört
biş
altı
yiti
sekiz
tokuz
on
20. yigirmi

30. otuz

40. kırk

50. elig

60. altı on

70. yitmiş

80. sekiz on

90. tokuz on

500 biş yüz

1000 biŋ

10.000 tümen

30.000 üç tümen

18.000 bir tümen artukı sekiz biŋ

*30’dan küçük sayıların yazımı

14 tört yigirmi

26 altı otuz

*30’dan büyük sayıların yazımı

34 otuz artukı tört

56 elig artukı altı

***birinci – eŋ ilki

ikinci – ekin, ekinti

***birinci ve ikinci dışındaki sayılar için “nç” kullanılır.

üçünç,törtünç,bişinç,onunç

FİİLLER
FİİL ÇEKİMİ

A) Belirtili Geçmiş Zaman: -dı

bar-dı-m

bar-dı-n / bar-dı-g

bar-dı

bar-dı-mız

bar-dı-ŋız

bar-dı

B) Belirsiz Geçmiş Zaman: -mış

*Yazıtlarda sadece üçüncü tekil şahışla çekimlenmiştir.

sökür-miş (çöktürmüş)

*Olumsuzu -maduk biçimindedir: kılınmaduk erinç (yaratılmamış şüphesiz)

C) Geniş Zaman ve Şimdiki Zaman : -r

bir-ür men

bir-ür sen

bir-ür

bir-ür biz

bir-ür siz

bir-ür

Olumsuzu: -maz ömez sen (düşünmezsin)

D) Gelecek Zaman: -daçı , -çı, -sık

*bol-taçı-men (olacağım)

bol-taçı-sen

bol-taçı

bol-taçı-biz

bol-taçı-siz

bol-taçı

*teg-me-çi-men (hücum etmeyeceğim)

*öl-sik-in

E) Emir Kipi

*Her şahısta başka ek kullanılır.

bar-ayın (gideyim)

bar-gıl (git)

bar-zun (gitsin)

bar-aralım (gidelim)

bar-ıŋ (gidin)

barzun (gitsinler)

Şahıs Ekleri

1-Zamir Menşeli Şahıs Ekleri

1. tekil kişi – men

2. tekil kişi – sen

3. tekil kişi – Ø

1. çoğul kişi – biz

2.çogul kişi – siz

3. çoğul kişi – Ø

2- İyelik Menşeli Şahıs Ekleri

1.tekil kişi – m

2. tekil kişi – ŋ, g

3. tekil kişi – Ø

1.çoğul kişi – mız

2. çoğul kişi – ŋız, gız

3.çoğul kişi – Ø

FİİLLERDE BİRLEŞİK ZAMAN
A) Geniş Zamanın Hikayesi:

fiil + r + er + di

kelürür ertim (getirirdim)

bilmez erti (bilmezdi)

B) Belirsiz Geçmiş Zamanın Hikayesi

fiil + mış + er + dı

barmış erti (gitmişti)

C) Gelecek Zamanın Hikayesi

fiil + daçı + er + dı

boldaçı erti (olacaktı)

D) Geniş Zamanın Rivayeti

fiil + r + er + mış

yorıyur ermiş (ilerliyormuş)

E) Belirsiz Geçmiş Zamanın Hikayesi

fiil + mış + er +mış

sokuşmış ermiş (karşılaşmışmış)

FİİLİMSİLER
1- Sıfat-Fiiller (Ortaç, Partisip)

duk
barduk yir (varılmış yer)

mış
kuladmuş bodun (kul olmuş millet)

daçı
ölteçi bodun (ölecek olan millet)

r, ar
körür közüm (gören gözüm)

maz
bilmez kişi (bilmeyen kişi)

ıgma
il berigme Teŋri (devlet veren Tanrı)

sık
udısıkım (uyuyasım, uyuyacağım)

gu
korıgu (muhafız)

ayguçı
sözcü

2- Zarf-Fiiller (Ulaç, Bağ Fiil, Gerundium)

a / u
ölü yitü (ölerek yiterek)

kanım döküti (kanımı dökerek)

ıp
barıp (varıp)

ıpan
tutupan ( tutarak)

sülepen ( asker sevk ederek)

yın
Ötüken yerig konmış teyin (Ötüken yerine yerleşmiş diye)

galı
kılıngalı (yaratılalı)

sar
açsar (acıktığında)

gınça
topulgınça (delininceye kadar)

matı
olurmatı (oturmadan)

ça
yol bolça (yok olunca)

Birleşik Fiiller
1-Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

isim + yardımcı fiil

yok bol- (yok ol-)

kergek bol- (vefat etmek)

baz kıl- (bağımlı kılmak)

2- Tasviri Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

fiil + zarf-fiil + tasviri fiil

tuta birmiş (düzenlenir)

uça barmış (vefat etmiş)

yatu kaltaçı (yatıp kalacak)

yitirü ıdmış (kaybedivermiş)

Kaynak: Talat Tekin, Orhun Yazıtları

ALES
05 MAYIS 2019
ÜYELİK

Üye OlŞifremi Unuttum

2018 YILI 9500 KUR’AN KURSU ÖĞRETİCİSİ, İMAM HATİP VE MÜEZZİN KAYYIM ALIMI TABAN PUANLARI 2018 Yılı 9500 Kur’an Kursu Öğreticisi, İmam Hatip ve Müezz... Devamı

Tüm hepsinde aşağıda verilen şekilde ki gibi olacaktır.   KPSS Genel Yetenek : %15 KPSS Genel Kültür : %15   DHBT 1 : %30   DHBT 2 : %40   Ortaöğreti... Devamı

Merakla beklenen 2018 DHBT sınavı 09. Aralık Pazar günü Ösym tarafından  belirlenen sınav merkezlerinde gerçekleştirilecek. Sınav sonuçları ise 04.01... Devamı

KPSS SONUÇLARI NE ZAMAN AÇIKLANACAK? ÖSYM tarafından yapılan duyuru ile KPSS sonuçlarının açıklanma tarihi netlik kazandı. ÖSYM’nin sınav takvi... Devamı

a) DHBT, çoktan seçmeli test olarak uygulanacaktır. b) DHBT’nin ilk bölümü (DHBT-1) temel din bilgisisorularından oluşacaktır ve tüm öğrenim düzeyler... Devamı

Tüm hepsinde aşağıda verilen şekilde ki gibi olacaktır.   KPSS Genel Yetenek : %15    Dini Haberlerim KPSS Genel Kültür : %15   DHBT 1 : %30   DHBT 2... Devamı